Thực hành Then – Di sản văn hóa đặc sắc trong không gian Công viên địa chất Lạng Sơn

Trong không gian Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, câu chuyện về vùng đất không chỉ được kể qua những giá trị địa chất và cảnh quan thiên nhiên, mà còn từ đời sống văn hóa phong phú của cộng đồng. Then của người Tày, Nùng là một di sản văn hóa đặc sắc, nơi nghi lễ, tín ngưỡng, âm nhạc, diễn xướng và tri thức dân gian hòa quyện, được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Lễ cấp sắc Then dân tộc Nùng.

Then của người Tày, Nùng ở Lạng Sơn là một loại hình sinh hoạt văn hóa tổng hợp, kết hợp nghi lễ, tín ngưỡng với hát, đàn tính, múa và diễn xướng. Trong mỗi cuộc Then, người làm Then vừa hát, tự đệm đàn tính, kết hợp múa và diễn để thể hiện nội dung nghi lễ. Tùy theo nhu cầu của gia đình và tính chất nghi lễ, Then được thực hành với nhiều hình thức như cầu an, giải hạn, cầu mùa, mừng nhà mới, khao tổ, nối số, cấp sắc, thăng lão... Không gian thực hành chủ yếu ở trong nhà, một số nghi lễ được thực hiện ngoài trời.

Sức sống của Then trước hết nằm ở sự gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần của cộng đồng. Then được tổ chức quanh năm khi gia đình có nhu cầu, gắn với những mong cầu về bình an, sức khỏe, mùa màng, phúc lành và những điều tốt đẹp trong cuộc sống. Mỗi cuộc Then cũng là dịp để họ hàng, bạn bè, làng xóm hội tụ, cùng chia sẻ và củng cố mối quan hệ cộng đồng. Không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh và gắn kết cộng đồng, Then còn lưu giữ những tri thức về lịch sử, phong tục, tập quán và đời sống tinh thần của người Tày, Nùng, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, qua đó góp phần duy trì mạch nối văn hóa giữa các thế hệ.

Hát Then trong Lễ Lẩu Then. Ảnh: Mai Thu sưu tầm.

Bên cạnh không gian thực hành nghi lễ trong đời sống cộng đồng, những giá trị nghệ thuật của Then, đặc biệt là hát Then – đàn tính, cũng được giới thiệu trong một số hoạt động trải nghiệm văn hóa dành cho du khách khi đến Lạng Sơn.Tại Làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn, xã Bắc Sơn, hát Then – đàn tính được duy trì trong các sản phẩm trải nghiệm mang đậm bản sắc văn hóa Tày. Tại Làng du lịch cộng đồng Hữu Liên, xã Hữu Liên, đội văn nghệ cộng đồng duy trì biểu diễn Then, đàn tính phục vụ khách du lịch. Qua tiếng đàn, lời hát và không gian giao lưu gần gũi, du khách trong nước và quốc tế có cơ hội tiếp cận, cảm nhận những giá trị văn hóa đặc trưng của cộng đồng Tày, Nùng trên vùng đất Công viên địa chất.

Trình diễn Then trong nghi Lễ cầu mùa. Ảnh: Minh Dân.

Giá trị của trải nghiệm ấy nằm ở việc các yếu tố văn hóa của Then vẫn được giới thiệu trong mối liên hệ với không gian sống và đời sống văn hóa của cộng đồng, thay vì chỉ được tiếp cận như một tiết mục biểu diễn. Đây cũng là cơ sở để phát triển du lịch văn hóa theo hướng bền vững, trong đó du khách không chỉ thưởng thức di sản mà còn có cơ hội hiểu hơn về con người, đời sống và không gian văn hóa đã nuôi dưỡng di sản.

Múa chầu trong Lễ Lẩu Then. Ảnh: Mai Thu sưu tầm.

Trong không gian văn hóa của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, Then không tồn tại như một giá trị riêng lẻ mà gắn với nhiều phong tục, lễ hội và tri thức bản địa của cộng đồng. Trải qua quá trình cư trú, lao động và thích ứng với điều kiện tự nhiên của vùng đất, cộng đồng Tày, Nùng đã hình thành, bồi đắp một hệ thống phong tục, tín ngưỡng và tri thức dân gian phong phú, trong đó Then là một thành tố tiêu biểu. Nếu địa chất kể câu chuyện về quá trình hình thành vùng đất, thì di sản văn hóa góp phần kể câu chuyện về con người – những chủ thể đã sinh sống, sáng tạo và trao truyền các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Chính sự gắn kết giữa di sản địa chất, cảnh quan và văn hóa cộng đồng đã tạo nên chiều sâu và bản sắc riêng của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.

Năm 2019, UNESCO ghi danh “Thực hành Then của người Tày, Nùng và Thái ở Việt Nam” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đối với Lạng Sơn, nơi Then vẫn được cộng đồng Tày, Nùng thực hành và trao truyền, sự ghi danh quốc tế càng làm nổi bật giá trị của di sản trong đời sống văn hóa địa phương. Cùng với hệ thống di sản địa chất, cảnh quan, lễ hội, làng bản và tri thức bản địa, thực hành Then góp phần làm phong phú thêm câu chuyện văn hóa của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, giúp du khách hiểu sâu hơn về vùng đất và con người nơi đây.

Giữ gìn Then vì thế không chỉ là bảo tồn một loại hình di sản văn hóa, mà còn là gìn giữ một phần ký ức, tri thức và bản sắc văn hóa của cộng đồng Tày, Nùng. Khi tiếng đàn tính, lời Then được tiếp nối trong cộng đồng, di sản sẽ tiếp tục có sức sống trong đời sống, đồng thời trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình khám phá văn hóa bản địa của du khách. Từ những giá trị được cộng đồng gìn giữ một cách tự nhiên, thực hành Then cùng với các di sản văn hóa khác góp phần làm sâu sắc hơn câu chuyện về con người trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn – nơi lịch sử của vùng đất và đời sống văn hóa cộng đồng cùng hòa quyện, tạo nên sức hấp dẫn riêng có của Xứ Lạng./.

Lã Việt tổng hợp